Τι είναι το γενόσημο φάρμακο

Εισαγωγή

Τα γενόσημα φάρμακα περιέχουν τα ίδια ενεργά συστατικά και είναι ισοδύναμα με τα "πρωτότυπα" φάρμακα που παράγονται από μεγάλες (πολυεθνικές) εταιρίες και θεωρούνται πλήρως εναλλάξιμα. Τα γενόσημα φάρμακα μπορούν να διατεθούν στην αγορά μετά τη λήξη της μονοπωλιακής προστασίας που παρέχεται από τα νέα "πρωτότυπα" προϊόντα από το σχετικό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας(ες) και συνήθως έχουν τη δική τους επωνυμία.

 

Η σημασία των γενόσημων φαρμάκων

Τα γενόσημα φάρμακα έχουν διαδραματίσει έναν σημαντικό ρόλο στην παροχή οικονομικά προσιτής υγειονομικής περίθαλψης σε ένα συνεχώς αυξανόμενο αριθμό ασθενών και τώρα στην οικονομική κρίση που αντιμετωπίζουν πολλές χώρες, είναι γενικά αποδεκτό ότι η βιώσιμη υγειονομική περίθαλψη μπορεί να διατηρηθεί μόνο με τη χρήση των γενόσημων φαρμάκων.

Το πρωτότυπο φαρμακευτικό προϊόν (ή πρωτότυπο φαρμακευτικό προϊόν αναφοράς) είναι το φαρμακευτικό προϊόν που έχει ως κύριο δραστικό συστατικό ουσία η οποία καλύπτεται νομικά με πατέντα. Δηλαδή ουσία με φαρμακολογική δράση η οποία αναπτύχθηκε από συγκεκριμένη φαρμακευτική βιομηχανία ή φορέα και κατοχυρώθηκε ως προϊόν ευρεσιτεχνίας και δεν μπορεί άλλη βιομηχανία (στις πλείστες των περιπτώσεων για περίοδο 20 ετών) να την αντιγράψει. Για την έρευνα και την ανάπτυξη ενός νέου (πρωτότυπου) φαρμάκου καταβάλλεται τεράστιο κόστος το οποίο κυμαίνεται από 150 έως και πλέον των 800 εκατομμυρίων δολαρίων ΗΠΑ. Το κόστος αυτό περιλαμβάνει μεταξύ άλλων και τη διεξαγωγή όλων των προκλινικών (δηλαδή κυρίως σε πειραματόζωα) και κλινικών (δηλαδή σε ανθρώπους) δοκιμασιών που θα διασφαλίσουν την ασφάλεια και την αποτελεσματικότητα του νέου φαρμάκου. Παρόλα αυτά, είναι σχεδόν αδύνατον να εντοπιστούν όλες οι ανεπιθύμητες ενέργειες και οι παρενέργειες ενός φαρμακευτικού προϊόντος πριν αυτό κυκλοφορήσει στην αγορά. Γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο απαιτείται η παρακολούθηση της χρήσης του φαρμάκου και μετά την έκδοση της άδειας κυκλοφορίας του από τις αρμόδιες αρχές κάθε χώρας. Η χρήση του φαρμάκου σε μεγάλους πληθυσμούς και για πολλά έτη μπορεί μέσω της φαρμακοεπαγρύπνησης (pharmacovigilance) να βοηθήσει στον εντοπισμό σπανίων ή / και σοβαρών ανεπιθύμητων ενεργειών, παρενεργειών, αλληλεπιδράσεων, αντενδείξεων κ.ο.κ. που είναι ζωτικής σημασίας για την ασφαλή χρήση του.

Το γενόσημο φαρμακευτικό προϊόν (αντίγραφο ή γενόσημο) είναι το φαρμακευτικό προϊόν που έχει την ίδια ποιοτική και ποσοτική σύνθεση σε φαρμακολογικά δραστικά συστατικά και την ίδια φαρμακοτεχνική μορφή όπως το φαρμακευτικό προϊόν αναφοράς. Το γενόσημο φαρμακευτικό προϊόν είναι βιοϊσόδυναμο με το φαρμακευτικό προϊόν αναφοράς. Η βιοϊσοδυναμία αυτή αποδεικνύεται μέσω των κατάλληλων μελετών βιοδιαθεσιμότητας. Η βιοδιαθεσιμότητα ορίζεται ως το κλάσμα του αμετάβλητου φαρμάκου (δραστικού συστατικού) που φθάνει στην κυκλοφορία του αίματος μετά τη χορήγησή του από οποιαδήποτε οδό (ενδοφλέβια, υποδόρια, ενδομυϊκή κτλ). Στη γραφική παράσταση όπου καταγράφεται η συγκέντρωση του φαρμάκου στο αίμα συναρτήσει του χρόνου, η περιοχή κάτω από την καμπύλη του διαγράμματος που προκύπτει (EYK ή AUC) αποτελεί ένα συνηθισμένο μέτρο εκτίμησης της βιοδιαθεσιμότητας. Στην ενδοφλέβια χορήγηση του φαρμάκου η βιοδιαθεσιμότητα θεωρείται ίση με 100%. Στις άλλες οδούς χορήγησης είναι κάτω του 100% λόγω της παρεμβολής παραμέτρων όπως είναι η έκταση απορρόφησης και απομάκρυνσης του φαρμάκου.

Η φαρμακευτική αγωγή επηρεάζεται τόσο από παραμέτρους που σχετίζονται με τη φαρμακοκινητική (όρος που περιγράφει την πορεία και την κατάληξη του φαρμάκου από την στιγμή που εισάγεται στον οργανισμό μέχρι και την στιγμή που αποβάλλεται) όσο και από παραμέτρους που σχετίζονται με τη φαρμακοδυναμική (όρος που περιγράφει το μηχανισμό δράσης και τη δραστικότητα του φαρμάκου στον οργανισμό). Η φαρμακοκινητική περιλαμβάνει την απορρόφηση, την κατανομή, το μεταβολισμό και την απέκκριση του φαρμάκου από τον οργανισμό. Έτσι θα μπορούσε διαφορετικά να σημειωθεί ότι η φαρμακοδυναμική ασχολείται με τις δράσεις που ασκεί το φάρμακο στον οργανισμό ενώ, η φαρμακοκινητική με τις δράσεις που ασκεί ο οργανισμός στο φάρμακο.

Το γενόσημο φαρμακευτικό προϊόν λογικά και βάσει των ελέγχων που διεξάγονται αναμένεται ότι θα έχει το ίδιο φαρμακολογικό αποτέλεσμα με το πρωτότυπο φαρμακευτικό προϊόν. Πως όμως μπορεί να εξηγηθεί η εντύπωση που επικρατεί σε ορισμένους ασθενείς ότι το πρωτότυπο φάρμακο έχει καλύτερα αποτελέσματα από το γενόσημο; Σε γενικές γραμμές, η πλειονότητα των ασθενών έχει την τάση να ανταποκρίνεται με θετικό τρόπο στις θεραπευτικές παρεμβάσεις που λαμβάνει είτε με τη μορφή φαρμακευτικής αγωγής είτε με τη μορφή υποστήριξης και ενδιαφέροντος από το ιατρικό και παραϊατρικό προσωπικό. Η ανταπόκριση αυτή αποτελεί τη λεγόμενη εικονική θετική ανταπόκριση (placebo) η οποία προκαλεί αντικειμενικές φυσιολογικές και βιοχημικές μεταβολές καθώς και αλλαγές στην υποκειμενική αίσθηση των συμπτωμάτων της νόσου, χωρίς αυτές να οφείλονται ή να εξηγούνται βάσει της καθ΄ αυτής φαρμακολογικής δράσης του φαρμάκου. Η εν λόγω ανταπόκριση ελέγχεται στις κλινικές δοκιμασίες του φαρμάκου μέσω της χορήγησης εικονικού φάρμακου (μονό- διπλό- ή και τριπλό τυφλές κλινικές μελέτες). Στις κλινικές αυτές δοκιμές η ταυτότητα του φαρμάκου που λαμβάνει ο ασθενής (δηλαδή εάν είναι το υπό έλεγχο φάρμακο ή είναι εικονικό) μπορεί να αποκρύβεται (κατόπιν βέβαια συγκατάθεσης) στους ασθενείς (μονό-τυφλή μελέτη), στους ασθενείς και στο προσωπικό (ιατρικό & νοσηλευτικό) που περιθάλπει τους ασθενείς (διπλό-τυφλή μελέτη) ή ακόμη τόσο στους ασθενείς και στο προσωπικό (ιατρικό & νοσηλευτικό) που περιθάλπει τους ασθενείς όσο και στους αξιολογητές της μελέτης (τριπλό-τυφλή μελέτη).

Παράλληλα και στην ίδια συνάφεια μπορεί να παρατηρηθεί το φαινόμενο ο ασθενής να είναι προκατειλημμένος έναντι της φαρμακευτικής ή άλλης αγωγής που λαμβάνει με αποτέλεσμα να προκαλούνται αρνητικές επιδράσεις (π.χ. ανεπιθύμητες ενέργειες, επιδείνωση των συμπτωμάτων κ.α.) οι οποίες δεν μπορούν να εξηγηθούν βάσει της καθ΄ αυτής φαρμακολογικής δράσης του φαρμάκου. Το φαινόμενο αυτό καλείται nocebo, όρος που δηλώνει την πρόκληση βλαπτικής επίδρασης. Χωρίς να αποκλείονται άλλοι παράγοντες (π.χ. αλλαγή στις διατροφικές συνήθειες ή στον τρόπο ζωής ή στη συναισθηματική σφαίρα του ασθενούς) σίγουρα το φαινόμενο placebo / nocebo μπορεί να αποτελέσει ένα ισχυρό παράγοντα εξήγησης της διαφορετικής ανταπόκρισης των ασθενών κατά τη λήψη του πρωτότυπου ή του γενόσημου φαρμακευτικού προϊόντος.

Ο ρόλος των γενοσήμων φαρμακευτικών προϊόντων στα φαρμακο-οικονομικά θέματα των διαφόρων χωρών είναι σημαντικός. Ειδικά για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ), φαίνεται ότι τα γενόσημα αποτελούν ένα καθοριστικό οικονομικό παράγοντα του τομέα της υγείας αφού το 2006 η χορήγηση γενοσήμων φαρμάκων στους ασθενείς έφθασε σχεδόν το 50% του συνόλου των χορηγούμενων φαρμάκων στην ΕΕ. Η ευρεία χρήση των γενοσήμων αλλά και το μερίδιο αγοράς που καταλαμβάνουν εκφρασμένο σε νομισματικές μονάδες, επιτρέπει στα κράτη να εξοικονομήσουν χρήματα τα οποία μπορούν στη συνέχεια να αποδοθούν σε νεώτερες και πρωτότυπες φαρμακευτικές αγωγές οι οποίες κοστίζουν αρκετά. Επιπρόσθετα, λόγω της γενικής γήρανσης του πληθυσμού στην ΕΕ, υπολογίζεται ότι μέχρι το 2030 για κάθε ηλικιωμένο πρόσωπο θα αντιστοιχούν λίγο περισσότερο από δύο εργαζομένους (αντί τέσσερεις που αντιστοιχούν σήμερα). Οι φαρμακευτικές αγωγές που θα λαμβάνουν οι ηλικιωμένοι και το αντίστοιχο κόστος τους θα επιδρούν καίρια στη βιωσιμότητα σχεδίων ιατροφαρμακευτικής κάλυψης αλλά και των αλληλένδετων ταμείων κοινωνικών ασφαλίσεων. Ο ρόλος των γενοσήμων φαρμακευτικών προϊόντων είναι και σε αυτήν την περίπτωση σημαντικός. Η χρήση τους όμως επηρεάζεται άμεσα από τις πρακτικές συνταγογράφησης (η συντριπτική πλειονότητα των ιατρών στην ΕΕ συνταγογραφούν βάσει της εμπορικής ονομασίας των φαρμακευτικών προϊόντων) αλλά και την πολιτική της κάθε χώρας όσον αφορά π.χ. τη χρονική διάρκεια που χρειάζεται για τον καθορισμό της τιμής του φαρμακευτικού προϊόντος μετά την έκδοση της άδειας κυκλοφορίας του.