Πλαστά Φάρμακα - σοβαρός κίνδυνος για τη δημόσια υγεία

Ένας από τους λόγους γιατί τα φάρμακα έχουν τιμές που κάποιοι μπορεί να θεωρούν ψηλές είναι οι διάφοροι κανονισμοί που πρέπει να πληρούν προτού τους δοθεί άδεια κυκλοφορίας, και οι παρακολούθηση και επιθεωρήσεις που επιβάλλονται συνεχώς από το στάδιο της παραγωγής μέχρι την χορήγηση στους ασθενείς. Η όλη διαδικασία έχει γίνει γνωστή ως «αλυσίδα εφοδιασμού». Λόγω της ευκαιρίας που έχουν οι προμηθευτές μη-αδειοδοτημένων προϊόντων να βγάλουν σημαντικό κέρδος με την εισαγωγή τέτοιων προϊόντων στην αλυσίδα εφοδιασμού η παραγωγή πλαστών φαρμάκων μπορεί να αποβεί πολύ κερδοφόρα επιχείρηση.

Αυτά τα μη-αδειοδοτημένα προϊόντα είναι συχνά ανασφαλή, μη-αποτελεσματικής ή και φτωχής ποιότητας αφού ίσως να μην περιέχουν την δηλωμένη δόση, ή ακόμα, καθόλου δραστικό συστατικό, ή να μην έχουν κατασκευαστεί σε αδειοδοτημένες εγκαταστάσεις. Αυτά τα πλαστά προϊόντα ήταν στο παρελθών στη κατηγορία των «φάρμακων τρόπου ζωής» (‘lifestyle’ drugs) και επομένως δεν αποτελούσαν σοβαρό κίνδυνο στην ανθρώπινη υγεία. Όμως υπάρχουν τώρα δυνατά αποδεικτικά στοιχεία ότι αυτά τα μη-αδειοδοτημένα προϊόντα είναι πλαστά / απομιμήσεις καινούργιων ή/και σωτήριων για τη ζωή φαρμάκων και διείσδυσαν στη νόμιμη αλυσίδα εφοδιασμού.

Τα πλαστά φάρμακα αποτελούν μέρος ευρύτερου φαινόμενου υποδεέστερων φαρμακευτικών προϊόντων που δεν ικανοποιούν τα καθιερωμένα πρότυπα ποιότητας, ασφάλειας και αποτελεσματικότητας. Συνήθως φέρουν σκόπιμα ψευδή πληροφόρηση ως προς την πηγή και ταυτότητα τους και μπορεί να είναι επώνυμα ή γενερικά, με ή χωρίς δραστικό συστατικό. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον στη ταυτοποίηση και αποκλεισμού πλαστών φαρμάκων και προσφέρει τον ορισμό του όρου στο πληροφοριακό του έντυπο.

Πλαστά φάρμακα τρόπου ζωής έχουν εισαχθεί σε πλούσιες χώρες και συμπεριλαμβάνουν στεροειδή, ορμόνες και αντι-ισταμινικά. Σε ανεπτυγμένες χώρες οι ασθένειες που στοχεύοντα είναι η ελονοσία, η φυματίωση και το HIV/AIDS. Το εύρος των προϊόντων που προωθούνται συνεχώς διαστέλλεται και συμπεριλαμβάνει τώρα και αντικαρκινικά και αντι-υιικά. H τυλώδης συμπεριφορά των προμηθευτών πλαστών φαρμάκων έχει οδηγήσει ακόμα και στην προσφορά εμβολίων για την ανοσοποίηση εναντίων του υιού της γρίπης A/H1N: τέτοια προϊόντα συχνά δεν περιέχουν δραστικό συστατικό όμως η δυνατότητα τους να προκαλέσουν κακό είναι αμέτρητη.

Ένα από τα πιο δημοφιλή μέρη αγοραπωλησίας πλαστών φαρμάκων είναι το διαδίκτυο. Το μέγεθος του προβλήματος δεν μπορεί να προσδιοριστεί με ακρίβεια αλλά τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι η αύξηση μπορεί να είναι λογαριθμική. Στο τέλος του 2007, ο ΠΟΥ υπολόγισε ότι μεταξύ 10 και 30% των φαρμάκων που χρησιμοποιούνται σε πολλές αναπτυσσόμενες χώρες (Αφρική, Λατινική Αμερική και μέρη της Ασίας) ήταν πλαστά. Την ίδια περίοδο μόνο 1% της αγοράς φαρμάκων σε αξία ήταν πλαστά σε χώρες όπου υπήρχαν αποτελεσματικά σώματα ελέγχου. Μεταξύ 2005 και 2006 η αύξηση στα πλαστά φάρμακα που κατασχέθηκαν από τελωνιακούς υπάλληλους σε Ευρωπαϊκά σύνορα αυξήθηκε κατά 380%. Πάνω από 50% των φαρμάκων που αγοράζονται από διαδικτυακές ιστοσελίδες που αποκρύπτουν την διεύθυνση τους είναι πλαστά.

Τον Νοέμβριο του 2009 οι αρχές της Βρετανίας (MHRA) παρέθεσαν συνέντευξη τύπου αναφέροντας ότι 24 χώρες συντονίζονταν από την Ιντερπόλ και τον ΠΟΥ στην έναρξη της Επιχείρησης Πανγέα ΙΙ. Η παγκόσμια επιχείρηση συγκεντρώθηκε σε τρία κομβικά σημεία παράνομων ιστοσελίδων – τον Internet Service Provider, τα συστήματα πληρωμής και την υπηρεσία παράδοσης. Πάνω από 16,000 πακέτα επιθεωρήθηκαν, 167,000 πλαστές μονάδες δοσολογίας κατασχεθήκαν και κατά τη διάρκεια της επιχείρησης πάνω από 750 ιστοσελίδες βρέθηκαν να προσφέρουν ελεγχόμενα ή συνταγογραφούμενα φάρμακα. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, έγιναν επιδρομές σε υποστατικά σε οκτώ πόλεις, συνελήφθηκαν τρεις, έξι ιστοσελίδες έκλεισαν και κατασχεθήκαν παράνομα φάρμακα αξίας £300,000.

Τα πλαστά φάρμακα που προσφέρονταν προς πώληση ισχυρίζεται ότι θεράπευαν την απώλεια μαλλιών, την στυτική δυσλειτουργία, την απώλεια βάρους, τον πόνο και το άσθμα ή ότι ήταν αντισυλληπτικά. Τα προϊόντα αυτά τα διέθεταν χωρίς συνταγή και φυλάγονταν αντικανονικά από μη-ειδικευμένο προσωπικό. Το κύριο πρόβλημα είναι ότι οι ιστοσελίδες συχνά φαίνονται επίσημες και σε μια προσπάθεια να ανατρέψει αυτή τη παρερμηνεία η Βασιλική Εταιρεία Φαρμακοποιών της Μεγάλης Βρετανίας (Royal Pharmaceutical Society of Great Britain) έχει εισάγει ένα λογότυπο διαδικτυακού φαρμακείου. Ο Επικεφαλής Επιβολής στο MHRA ανέφερε ότι «Οι άνθρωποι που ασχολούνται με αυτού του τύπου επιχειρήσεις είναι εγκληματίες, συχνά στις άνω κλίμακες αμοιβής. Επωφελούνται σημαντικά από αυτή την παράνομη συναλλαγή.»

Υπάρχει επίσης και οικονομικό βάρος για εταιρείες και ασθενείς που χρησιμοποιούν προϊόντα που έχουν αδειοδοτηθεί κανονικά και ακολουθούν τις νομοθεσίες στη χώρα διαμονής. Για να επιβεβαιωθεί ότι ένα προϊόν είναι γνήσιο και ότι έχει παραδοθεί μέσα από μια εγκεκριμένη αλυσίδα τροφοδοσίας, τότε πρέπει να υπάρχει αυξημένος έλεγχος και αδειοδότηση σε όλα τα σημεία της αλυσίδας, το κόστος των οποίων θα πρέπει να επιβαρύνει τον ασθενή. Όταν υπενθυμίζεται πως από τη χρήση πλαστών φαρμάκων έχουν επέλθει θάνατοι, τότε το επιπρόσθετο κόστος φαίνεται ασήμαντο για κατοίκους πλούσιων χωρών, ασθενείς όμως σε φτωχότερες χώρες μπορεί να μην είναι σε θέση να προμηθευτούν το γνήσιο προϊόν το οποίο ίσως αποτελεί και πολυτέλεια συγκρινόμενο ως μέρος του συνόλου των απολαβών τους.

Τον Μάρτιο του 2009 οι τελωνειακές αρχές της Ολλανδίας κατακράτησαν μερικές παρτίδες γενόσημων προϊόντων που ήταν τράνζιτ διαμέσου Ολλανδίας από την Ινδία στη Νιγηρία. Ο λόγος για την διενέργησα ενέργεια ήταν ότι υπήρχε ο ισχυρισμός ότι το προϊόν παραβίαζε το Δίπλωμα Ευρεσιτεχνίας (πατέντα) του εφευρέτη. Αυτό δημιούργησε μια συζήτηση μεταξύ Ευρωπαϊκής Ένωσης, της οποίας η νομοθεσία για αποτροπή προσφοράς πλαστών φαρμάκων, έρχεται σε αντιπαράθεση με τους κανόνες του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου που προϋποθέτουν την ελεύθερη διακίνηση τράνζιτ των εμπορευμάτων και της οποίας, σύμφωνα με ισχυρισμό εμποδίζει την πρόσβαση αναπτυσσόμενων χωρών σε βασικά φάρμακα. Φυσικά μπορεί να επίσπευση και την έκθεση τους σε πλαστά προϊόντα, παρόλο που αυτό δεν είναι η πρόθεση των κανονισμών.

Είναι τώρα 10 χρόνια που διαδικτυακές σελίδες άρχισαν να προσφέρουν φάρμακα προς πώληση: το πρώτο προϊόν ήταν το Viagra (Βιάγκρα) αλλά από τότε το εύρος των προϊόντων έχει διευρυνθεί. Οι κατασχέσεις παράνομων προϊόντων αυξηθήκαν κατά 24% το 2007 και περιλάμβαναν 403 διαφορετικά προϊόντα σε 99 χώρες. Η αξίας τους υπολογίζεται στα 3 δισεκατομμύρια δολάρια Αμερικής. Η επέκταση του διαδικτύου θα συνοδευθεί αναμφίβολα από αντίστοιχη αύξηση της προσφοράς πλαστών φαρμάκων.